Haksız Fiil Tazminatı: Maddi, Manevi ve Zamanaşımı

Haksız fiil sorumluluğunun temeli, maddi ve manevi tazminat, bedensel zarar ve kişilik hakkı ihlali ile iki ve on yıllık zamanaşımı süreleri; TBK m.49, 56, 58 ve 72.

Bir kişi başkasına hukuka aykırı ve kusurlu bir davranışla zarar verirse, bu zararı gidermek zorundadır. Trafik kazaları, kişilik haklarına saldırılar veya bedensel zarar gibi pek çok olayın temelinde haksız fiil sorumluluğu yer alır. Genel hükümler 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 49 ve devamı maddelerindedir. Bu yazıda sorumluluğun unsurlarını, tazminat kalemlerini, zamanaşımını, faiz ve usul konularındaki güncel değişiklikleri ve dava öncesi hazırlığı bir arada ele alıyoruz.

Haksız fiil sorumluluğunun temeli

TBK m.49/1’e göre kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de zararı gidermekle yükümlüdür (m.49/2). Bu nedenle sorumluluk için genel olarak şu unsurlar aranır: hukuka aykırı bir fiil, zarar, fiil ile zarar arasında illiyet bağı ve kusur.

Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır; uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler (m.50). Bazı özel sorumluluk hallerinde kusur şartı aranmayabilir. Örneğin adam çalıştıran, çalışanın işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı, gerekli özeni gösterdiğini ispat etmedikçe gidermekle yükümlüdür (m.66); önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden doğan zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur (m.71). Motorlu aracın işletilmesinin ölüme, yaralanmaya veya zarara sebep olması halinde ise Karayolları Trafik Kanunu m.85 işleten ve ilgili kişilerin sorumluluğunu düzenler.

Maddi ve manevi tazminat

• Maddi tazminat: Malvarlığında meydana gelen eksilmeyi giderir. Bedensel zararlar özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplardır (m.54). Ölüm halinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücü kayıpları ve ölenin desteğinden yoksun kalanların uğradığı kayıplar tazminat kapsamındadır (m.53). Eşyanın hasarı ve yoksun kalınan kazanç da maddi zarar kalemleridir.
• Manevi tazminat: Bedensel bütünlüğün zedelenmesi halinde hâkim, olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir (m.56/1). Ağır bedensel zarar veya ölüm halinde zarar görenin veya ölenin yakınlarına da uygun bir miktar manevi tazminat ödenmesine karar verilebilir (m.56/2).
• Kişilik hakkı ihlali: Kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat adı altında bir miktar para isteyebilir (m.58/1). Hâkim, bu tazminatın yerine veya yanında başka bir giderim biçimi (örneğin saldırıyı kınayan bir kararın yayımlanması) kararlaştırabilir (m.58/2).

Tazminatın kapsamı ve ödenme biçimi, durumun gereğine ve özellikle kusurun ağırlığına göre belirlenir; irat biçiminde ödenmesine hükmedilirse borçlu güvence göstermekle yükümlüdür (m.51). Zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuş, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (m.52/1). Destekten yoksun kalma ve bedensel zararlar bu Kanun hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır; kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri zararın belirlenmesinde gözetilemez ve hesaplanan tazminat miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesiyle artırılamaz veya azaltılamaz (m.55/1).

Zamanaşımı

TBK m.72’ye göre tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her halde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu daha uzun zamanaşımı uygulanır. Haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir.

İki yıllık sürenin işlemesi için “öğrenme” tarihi önem taşır; hangi tarihte hangi bilginin öğrenildiği somut dosyada tartışma konusu olabilir. Bu nedenle zarar sonrasında belgelerin, raporların ve yazışmaların saklanması önemlidir. Motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazminine ilişkin taleplerde de kural aynıdır: zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten iki yıl, kaza gününden on yıl; ceza kanununun daha uzun süre öngördüğü hallerde bu süre uygulanır (Karayolları Trafik Kanunu m.109). Zamanaşımı tazminat yükümlüsüne karşı kesilirse sigortacıya karşı da kesilmiş olur.

Süreler ve usul kuralları tablosu

Faiz ve güncel mevzuat değişiklikleri

Haksız fiilde borçlu, fiilin işlendiği tarihte temerrüde düşmüş olur (TBK m.117/2). Temerrüt faizi 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.1 ve m.2’ye göre belirlenir. 31 Temmuz 2026’da yayımlanan 7589 sayılı Kanun ile m.1 değiştirilmiş; sözleşmeyle belirlenmemiş faiz, Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden yapılacak şekilde düzenlenmiştir.

Aynı Kanun ile TBK m.55’e iki fıkra eklenmiştir. Çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ile destekten yoksun kalma kayıpları bakımından, kazancın bilindiği döneme ilişkin hesaplanan tazminata haksız fiil veya zarar doğuran olayın meydana geldiği tarihten, kazancın bilinemediği döneme ilişkin tazminata ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Ayrıca bu tür tazminatlar için ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir. Geçiş hükmüne göre bu değişiklik, yürürlüğe girdiği tarihten (31/7/2026) sonra meydana gelen haksız fiiller veya zarar doğuran olaylar hakkında uygulanır; daha önce meydana gelen olaylarda maddenin önceki hükümleri uygulanmaya devam eder.

Usul bakımından da HMK m.107 (belirsiz alacak davası) aynı Kanunla yürürlükten kaldırılmış, m.109’a göre alacağın bir kısmının dava edildiği durumlarda talep, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir hale gelmiştir; zamanaşımı artırılan kısım için de dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. Yürürlükten kaldırılma tarihinden önce açılan davalarda m.107 uygulanmaya devam eder.

Adım adım yol haritası

1. Delil toplama: Kaza veya olay tutanağı, adli ve tıbbi raporlar, fotoğraflar, tanık bilgileri.
2. Zararın belgelenmesi: Tedavi giderleri, geçici iş göremezlik, gelir belgeleri, onarım faturaları.
3. Muhatabın belirlenmesi: Fail, işleten, işveren, sigorta şirketi ve varsa diğer sorumlular.
4. Yazılı başvuru veya ihtar: Trafik kazasında sigorta şirketine yazılı başvuru; diğer hallerde noter aracılığıyla ihtar.
5. Süreleri takip: İki yıllık öğrenme süresi, on yıllık üst süre ve varsa ceza zamanaşımı.
6. Dava açma: Talep kalemlerini ve miktarlarını belirleyerek görevli ve yetkili mahkemede dava açma.
7. Bilirkişi incelemesi: Zararın kapsamı çoğu dosyada bilirkişi raporu ile belirlenir.

Sık yapılan hatalar

• Zararı öğrenme tarihini belgelemeyip iki yıllık süreyi kaçırmak.
• Sigorta şirketine yazılı başvuru yapmadan trafik kazası davası açmak.
• Tedavi ve gelir belgelerini toplamadan dava hazırlığına geçmek.
• Ceza dosyasındaki kusur tespitinin hukuk davasında kesin sonuç doğuracağını varsaymak.
• Sosyal güvenlik ödemelerinin tazminattan nasıl etkileneceğini araştırmamak.
• Talep miktarını belirlerken yeni usul kurallarını dikkate almamak.

Belge listesi

• Kaza tespit tutanağı, polis veya jandarma raporu, ceza dosyası bilgileri.
• Sağlık raporları, epikriz, tedavi faturaları, adli tıp veya heyet raporları.
• Gelir ve kazanç belgeleri, bordro, vergi kayıtları.
• Araç hasar fotoğrafları, ekspertiz ve onarım faturaları.
• Sigorta poliçesi, sigorta şirketi yazışmaları.
• Tanık bilgileri ve olaya ilişkin diğer yazışmalar.

Görevli ve yetkili mahkeme

Malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2/1). Haksız fiilden doğan davalarda, haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yahut gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (HMK m.16); genel yetkili mahkeme ise davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6). Hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığına karar verirken ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı gibi ceza hâkimince verilen beraat kararıyla da bağlı değildir; ceza hâkiminin kusur ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m.74). İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davalarında dava şartı arabuluculuğun uygulanıp uygulanmayacağı yargı kararlarında tartışmalı olmuştur; somut dosya için güncel yargı uygulaması ayrıca kontrol edilmelidir. Ayrıntı için dava şartı arabuluculuk yazımıza bakınız.

Sigorta şirketine yazılı başvuru şablonu

Trafik kazalarında zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamındaki talepler için dava yoluna gitmeden önce ilgili sigorta kuruluşuna yazılı başvuru gerekir (Karayolları Trafik Kanunu m.97). Aşağıdaki iskeleti kendi olayınıza göre uyarlayın.

[SİGORTA ŞİRKETİ ADI]
[Adres / e-posta]

KONU : [Kaza tarihi] tarihli trafik kazasından doğan tazminat başvurusu

BAŞVURAN : [Ad Soyad / vekil], [adres]
POLİÇE   : [Poliçe no], [sigortalı araç plakası]
KARŞI ARAÇ / FAİL : [plaka], [sürücü/işleten bilgisi]

AÇIKLAMALAR
1. [Tarih] günü [yer]'de meydana gelen trafik kazasında [kısa olay özeti].
2. Kaza nedeniyle [yaralanma / ölüm / maddi hasar] meydana gelmiş olup [kaza tespit tutanağı / rapor] ekte sunulmuştur.
3. Zarar kalemleri: [tedavi giderleri: tutar], [geçici iş göremezlik / kazanç kaybı: tutar], [kalıcı iş gücü kaybı: varsa], [araç hasarı: tutar], [diğer].
4. Yukarıda belirtilen zararların poliçe limitleri dahilinde tazmini için başvuru yapıyorum. KTK m.97 uyarınca başvuru tarihinden itibaren 15 gün içinde yazılı cevap verilmesini talep ederim.

EKLER : [Kaza tutanağı], [sağlık raporları], [faturalar], [gelir belgeleri], [kimlik ve banka bilgisi], [vekâletname varsa]

[Tarih]
[Ad Soyad / imza]

Sık sorulan sorular

Haksız fiil tazminatı için hangi unsurlar aranır? Genel olarak hukuka aykırı bir fiil, zarar, fiil ile zarar arasında illiyet bağı ve kusur aranır (TBK m.49/1). Kusursuz sorumluluk hallerinde (örneğin TBK m.66 ve m.71) kusur şartı aranmayabilir.

Maddi tazminat hangi kalemleri kapsar? Bedensel zararlarda tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar özellikle sayılmıştır (TBK m.54). Ölüm halinde cenaze giderleri ve destekten yoksun kalma kayıpları da kapsama girer (m.53).

Manevi tazminat miktarı nasıl belirlenir? Miktar bir formüle bağlı değildir; hâkim olayın özelliklerini göz önünde tutarak uygun bir miktara karar verir (TBK m.56 ve m.58).

Zamanaşımı süresi ne kadardır? Zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrenmeden başlayarak iki yıl, her halde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıldır (TBK m.72). Ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü bir fiil söz konusuysa bu süre uygulanır.

Trafik kazasında dava açmadan önce sigorta şirketine başvurmak gerekir mi? Zorunlu mali sorumluluk sigortasında öngörülen sınırlar içinde evet; zarar gören dava yoluna gitmeden önce ilgili sigorta kuruluşuna yazılı başvuruda bulunmalıdır. Şirket 15 gün içinde yazılı cevap vermezse veya cevap talebi karşılamazsa dava açılabilir ya da 5684 sayılı Kanun çerçevesinde tahkime başvurulabilir (KTK m.97).

Ceza davasında beraat, tazminat davasını engeller mi? Hayır. Hukuk hâkimi, kusurun bulunup bulunmadığına karar verirken ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla bağlı değildir (TBK m.74/1). Ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (m.74/2).

Faiz hangi tarihten itibaren işler? Haksız fiilde borçlu, fiilin işlendiği tarihte temerrüde düşer (TBK m.117/2). 31/7/2026’dan sonra meydana gelen olaylarda çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatları için TBK m.55’e eklenen fıkralardaki faiz başlangıç kuralları uygulanır; önceki olaylarda maddenin eski hükümleri geçerlidir.

Benim de kusurum varsa tazminat azalır mı? Zarar gören zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (TBK m.52/1). İndirimin kapsamı, kusurun ağırlığına ve olayın özelliklerine göre belirlenir.

Kaynaklar

İlgili yazılar

• Dava şartı arabuluculuk

Tazminat Hukuku sayfasına git →