Sözleşmeler, bireyler ve kurumlar arasındaki hukuki ilişkilerin temelini oluşturur. Günlük hayatta çoğu zaman üzerinde durulmadan imzalanan belgeler, taraflara önemli haklar ve yükümlülükler yükler. Bu yazıda bir sözleşmenin nasıl kurulduğunu, şekil kurallarını, hazırlama ve inceleme aşamasında özellikle dikkat edilmesi gereken hükümleri ve sık yapılan hataları ele alıyoruz. Sözleşme nasıl kurulur ve hangi şekle tabidir? Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun…
Sözleşmeler, bireyler ve kurumlar arasındaki hukuki ilişkilerin temelini oluşturur. Günlük hayatta çoğu zaman üzerinde durulmadan imzalanan belgeler, taraflara önemli haklar ve yükümlülükler yükler. Bu yazıda bir sözleşmenin nasıl kurulduğunu, şekil kurallarını, hazırlama ve inceleme aşamasında özellikle dikkat edilmesi gereken hükümleri ve sık yapılan hataları ele alıyoruz.
Sözleşme nasıl kurulur ve hangi şekle tabidir?
Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.1). İrade açıklaması açık olabileceği gibi örtülü de olabilir (TBK m.1/2). Bu nedenle yazılı bir metin imzalanmamış olsa bile, tarafların davranışlarından bir sözleşmenin kurulduğu sonucuna varılabilir.
Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir (TBK m.12). Ancak kanunda bir sözleşme için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir ve bu şekle uyulmadan kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz (TBK m.12/2). Örneğin taşınmaz satışının geçerli olabilmesi için sözleşmenin resmî şekilde düzenlenmesi şarttır (TBK m.237).
Şekil serbestisi, sözleşmenin yazılı yapılmasının gereksiz olduğu anlamına gelmez. Bir uyuşmazlıkta tarafların neyi kararlaştırdığını ortaya koymanın en güvenli yolu, açık ve imzalı bir sözleşme metnidir.
Sözleşme hazırlarken düzenlenmesi gereken temel unsurlar
İyi hazırlanmış bir sözleşme, tarafların ileride karşılaşabileceği soruların cevabını önceden verir. Bu nedenle aşağıdaki başlıkların açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması gerekir:
- Tarafların kimlik ve iletişim bilgileri ile sözleşmenin konusu,
- Bedel, ödeme takvimi ve ödeme yöntemi,
- Teslim veya ifa zamanı ve yeri,
- Sözleşmenin süresi, yenilenmesi ve fesih koşulları,
- Gizlilik, sorumluluk ve tazminat hükümleri,
- Bildirim adresleri ile uyuşmazlık çözüm yöntemi.
Belirsiz ifadeler, uyuşmazlık hâlinde tarafların aynı hükmü farklı yorumlamasına yol açar. “Makul süre” veya “gerekli özen” gibi kavramlar mümkün olduğunca somut tarih, tutar veya ölçütlerle desteklenmelidir. Sözleşmede kullanılan terimlerin bir tanımlar maddesinde açıklanması da yorum tartışmalarını azaltır.
Sözleşme özgürlüğünün de sınırları vardır. Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27). Hükümlerin yalnızca bir kısmının hükümsüz olması kural olarak diğerlerini etkilemez; ancak bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur (TBK m.27/2).
Standart sözleşmeler ve genel işlem koşulları
Bankacılık, sigorta, abonelik veya toplu satış gibi alanlarda sözleşmeler çoğunlukla bir tarafça önceden hazırlanmış standart metinler hâlinde sunulur. Bu metinlerdeki hükümler genel işlem koşulu niteliği taşıyabilir ve kanunda özel olarak korunur.
Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, düzenleyenin bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi vermesine, içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bunları kabul etmesine bağlıdır; aksi hâlde bu koşullar yazılmamış sayılır (TBK m.21). Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır (TBK m.21/2).
Bu kural, standart metni hazırlayan tarafa önemli bir sorumluluk yükler. Metni kabul eden taraf açısından ise imza öncesinde özellikle küçük puntolu bölümlerde veya ek belgelerde yer alan koşulların okunması, sonradan ortaya çıkabilecek sürprizleri azaltır.
İmzadan önce özellikle incelenmesi gereken hükümler
Sözleşme inceleme, mevcut bir metnin taraflardan biri açısından doğurabileceği risklerin imzadan önce tespit edilmesidir. İnceleme yalnızca hukuki geçerliliği değil, sözleşmenin ticari dengesini ve uygulanabilirliğini de kapsamalıdır. Uygulamada en çok sorun çıkaran hükümler ve sık yapılan hatalar şunlardır:
- Ceza koşulu: Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir; hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182). Ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla indirim isteyemez (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.22). Ticari sözleşmelerde ceza tutarının bu nedenle dikkatle belirlenmesi gerekir.
- Yetki şartı: Bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılma imkânı yalnızca tacirlere ve kamu tüzel kişilerine tanınmıştır; aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.17). Bu nedenle taraflardan biri tacir veya kamu tüzel kişisi değilse, sözleşmedeki yetki şartına kural olarak bu sonuç bağlanamaz.
- Bildirim şekli: Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih ve sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbarlar noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3). Sözleşmede başka bir yöntem öngörülse bile bu kurala dikkat edilmelidir.
- Sorumluluk sınırlamaları ve tek taraflı fesih hakları: Bu hükümlerin kapsamı, hangi tarafın aleyhine işlediği ve hangi koşullarda devreye girdiği açıkça okunmalıdır.
- Ekler ve atıflar: Sözleşmenin parçası sayılan ek, şartname veya genel koşullar imzadan önce mutlaka görülmelidir.
Kira, satış veya hizmet sözleşmeleri gibi bireysel sözleşmelerde de aynı dikkat gerekir. Kira sözleşmelerinde depozito ve teslim koşulları, satış sözleşmelerinde ayıp ve teslim hükümleri, hizmet sözleşmelerinde ise işin kapsamı ve ücretin hangi aşamada doğacağı özellikle incelenmelidir. Sözleşme türlerine ve hazırlama sürecine ilişkin genel bilgiye sözleşmeler hukuku çalışma alanı sayfamızdan ulaşabilirsiniz. Şirketler açısından ticari sözleşmelerin yerini ise ticaret ve şirketler hukukunu anlatan yazımızda ele aldık.
Sonuç
Sözleşme hazırlama ve inceleme, hukuki riskleri ortaya çıkmadan önce yönetmenin en etkili yollarından biridir. Şekil kurallarına uyulması, temel unsurların açıkça düzenlenmesi ve ceza koşulu, yetki ve bildirim gibi hükümlerin imzadan önce değerlendirilmesi, olası uyuşmazlıkların önemli bir kısmını önler. Sürecin hukuki destekle yürütülmesi, özellikle yüksek değerli ve uzun süreli sözleşmelerde hak kaybı riskini azaltır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için belgelerinizin ve sürelerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Yorumlar kapalı