Gözaltı süreleri, ifade öncesi hakların bildirilmesi, müdafi yardımı, tutuklama nedenleri ve itiraz yolu; CMK m.91, 100, 101, 147 ve 149 çerçevesinde.
Ceza soruşturmasının en hassas aşaması, kişinin özgürlüğünden yoksun bırakıldığı yakalama, gözaltı ve tutuklama süreçleridir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), bu aşamalar için süre ve hak güvenceleri öngörür. Aşağıda temel kurallar özetlenmiştir.
Gözaltı
CMK m.91’e göre yakalanan kişi Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; bu zorunlu süre on iki saatten fazla olamaz. Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.
Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. Gözaltı süresinin uzatılması emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.
Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin savcı emrine karşı yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci/ikinci derece kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim başvuruyu yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır (m.91/5). Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa en geç bu süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; sorguda müdafi de hazır bulunur.
İfade ve sorgu öncesi haklar
CMK m.147’ye göre şüphelinin veya sanığın ifadesi alınırken veya sorguya çekilirken şunlara uyulur:
- Kendisine yüklenen suç anlatılır.
- Müdafi seçme hakkının bulunduğu ve onun hukuki yardımından yararlanabileceği bildirilir. Müdafi seçecek durumda olmayıp yardım isterse baro tarafından bir müdafi görevlendirilir.
- Yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığı derhal bildirilir (95. madde saklı kalmak üzere).
- Yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hakkı olduğu söylenir.
- Şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır.
- İfade ve sorgu işlemlerinin kaydında teknik imkânlardan yararlanılır; ifade bir tutanağa bağlanır ve tutanak içeriği ifade veren ile hazır bulunan müdafi tarafından okunarak imzalanır.
Müdafi yardımı
CMK m.149’a göre şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir. Soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir. Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz.
Tutuklama
CMK m.100/1’e göre kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde tutuklama kararı verilebilir; işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde karar verilemez. Tutuklama nedenleri olarak şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular ile delilleri yok etme, gizleme, değiştirme veya tanık, mağdur ve başkaları üzerinde baskı yapma girişimi hususunda kuvvetli şüphe oluşturan davranışlar kanunda gösterilmiştir. Kanun ayrıca belirli suçlar bakımından tutuklama nedeninin var sayılabileceğini düzenler (m.100/3). Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez (m.100/4).
CMK m.101’e göre tutuklama kararlarında kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı, tutuklamanın ölçülü olduğu ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağı somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilmelidir. Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir ve bir örneği kendisine verilir. Tutuklama istenildiğinde şüpheli veya sanık, kendisinin seçeceği veya baro tarafından görevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır. Tutuklama kararlarına karşı itiraz edilebilir (m.101/5).
Dikkat edilecek noktalar
- İfade vermeden önce müdafi talep etme ve susma hakkı kullanılabilir; bu haklar kişinin aleyhine yorumlanamaz.
- Tutanakları imzalamadan önce okumak ve eksik veya yanlış ifadeleri düzelttirmek önemlidir.
- İtiraz ve diğer başvuru sürelerinin kısa olması nedeniyle bir müdafiden vakit geçirmeden yardım alınması önerilir.
- Ceza yargılamasının genel yapısı için ceza yargılamasında haklar ve süreçler yazımıza bakınız.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — m.91, 100, 101, 147, 149
Yorumlar kapalı