Cezai şartın borcun ifasıyla ilişkisi, gecikme cezasında asıl borçla birlikte talep, aşırı cezanın hâkimce indirilmesi ve tacirler bakımından istisna; TBK m.179-182 ve TTK m.22.
Sözleşmelerde “cezai şart” veya “sözleşme cezası” adıyla anılan hüküm, borçlunun borcunu hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi halinde önceden kararlaştırılmış bir bedelin ödenmesini öngörür. Bu hükümler 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 179-182. maddelerinde düzenlenmiştir.
Cezanın ifa ile ilişkisi
TBK m.179’a göre bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Yani kural olarak alacaklı hem asıl borcu hem cezayı birlikte talep edemez.
Bunun önemli bir istisnası vardır: ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi (örneğin gecikme) için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir. Bu nedenle teslimi gecikmiş bir ifa kabul edilirken ceza hakkının saklı tutulduğuna dair çekince konulması önemlidir.
Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır (m.179/3).
Cezanın miktarı ve geçersizliği
Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir (m.182/1). Ancak asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse veya aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsız hale gelmişse, ceza istenemez. Ceza koşulunun geçersiz olması asıl borcun geçerliliğini etkilemez.
Aşırı cezanın indirilmesi
TBK m.182/3’e göre hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir. Hâkim indirimde, borçlunun durumunu, alacaklının menfaatini ve ihlalin ağırlığını birlikte değerlendirir; neyin “aşırı” sayılacağı somut olaya göre belirlenir. Bu nedenle sözleşmede çok yüksek bir ceza öngörülmesi, tahsilinin mümkün olacağı anlamına gelmez.
Tacirler bakımından istisna
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.22’ye göre tacir sıfatını taşıyan borçlu, TBK m.182/3’te yazılı hallerde aşırı ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez. Bu nedenle tacirler arasındaki sözleşmelerde cezai şart hükümleri daha dikkatli kaleme alınmalıdır.
Sözleşme hazırlarken dikkat edilecek noktalar
- Cezanın hangi ihlal için (hiç ifa, geç ifa, gizliliğin ihlali vb.) kararlaştırıldığı açıkça yazılmalıdır.
- Gecikme cezası ile asıl borcun birlikte istenip istenemeyeceği, ifa kabul edilirken cezanın saklı tutulması suretiyle korunmalıdır.
- Cezanın miktarı sözleşmenin değeri ve olası zarar ile makul bir ilişki taşımalıdır.
- Sözleşmenin genel kurulması ve hazırlanması için sözleşme hazırlama ve inceleme yazımıza bakınız.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — m.179, m.182
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.22
Sözleşmeler Hukuku sayfasına git →
Yorumlar kapalı