İşten çıkarıldım: işe iade davası nasıl açılır?

İşe iade talebinin şartları, arabulucuya başvuru ve dava süreleri ile işe başlatılmama halinde ödenecek tazminat; 4857 sayılı İş Kanunu m.18-21 ve 7036 sayılı Kanun m.3 çerçevesinde.

İşten çıkarılmak çoğu insan için sürpriz olur. Ardından gelen ilk soru genelde şudur: “Bu haksızsa ne yapabilirim?” Cevap, kanunda “işe iade” olarak geçer. Ancak burada her şey süreye bağlıdır. Süreyi kaçıran kişi, haklı olsa bile hakkını kaybedebilir. Bu yazı, adım adım ne yapmanız gerektiğini anlatır.

Kısa cevap İşe iade davası açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Başvuru, fesih bildiriminin size tebliğ edildiği tarihten itibaren 1 ay içinde yapılmalıdır. Arabulucuda anlaşılamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Bu haktan yararlanmak için işyerinde en az 30 işçi çalışmalı ve sizin en az 6 aylık kıdeminiz olmalıdır. Süreler kesindir; kaçırılan süre geri verilmez. İşçi sayısı ve kıdem şartları genel kuraldır; sendikal nedenle fesih ve yer altı işleri gibi bazı durumlarda farklı düzenleme vardır (aşağıda açıklanmıştır).

Önce şunu yapın (ilk 24 saat ve ilk günler)

1. Fesih bildirimini ve teslim tarihini not edin. Süre hesabında bildirimin size tebliğ edildiği tarih esas alınır (kesin hesap kanuni süre kurallarına göre yapılır). Bildirimi hangi gün, nasıl (elden, noter, e-posta, kargo) aldığınızı yazın. Elden aldıysanız tarihi ve imzayı belgeleyin.
2. Belge imzalamadan önce okuyun. İbraname, istifa dilekçesi veya “karşılıklı anlaşma” metni imzalarsanız hakkınız zayıflayabilir. Anlamadığınız bir kâğıdı imzalamayın; imzalamak zorunda kaldıysanız bunu not edin.
3. Belgeleri toplayın. Sözleşme, maaş bordroları, banka dekontları, yazışmalar. Aşağıda tam liste var.
4. Takvime iki tarih yazın. Bildirim tarihinden itibaren 1 ayın son günü: arabuluculuk başvurusu için. Bu tarihten önce başvurmanız en güvenlisidir.
5. Bir hukukçuya danışın. Şartlar (işçi sayısı, kıdem, sözleşme türü) dosyaya göre değişir. Süre dolmadan değerlendirme yaptırmak önemlidir.

Süre ve şart tablosu

“Hak düşürücü süre” ne demek? Süre bittiğinde hakkın kendisi sona erer. Mahkeme, sürenin geçtiğini kendiliğinden dikkate alır; “geç kaldım ama haklıyım” demek sonucu değiştirmez. Arabuluculuk sürecinin başvurudan son tutanağa kadar geçen kısmında bu süre işlemez (7036 sayılı K. m.3/17); yine de başvurunuzu geciktirmemeniz gerekir.

Kimler işe iade davası açabilir?

Kanuna göre, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında çalışan bir işçi olmanız (m.18 işveren vekilleri için ayrı düzenleme yapar) ve genel kural olarak şu dört şartın birlikte bulunması gerekir:

• İşyerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyor olmalı.
• Sizin en az 6 aylık kıdeminiz olmalı.
• İş sözleşmeniz belirsiz süreli olmalı (bitiş tarihi önceden yazılı olmayan sözleşme).
• İşveren sizi geçerli bir sebep olmadan çıkarmış olmalı.

Sendikal nedenle çıkarıldıysanız durum farklıdır. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.25/5, bu hâlde işçiye 4857 sayılı Kanun’un 20 ve 21. maddelerine göre dava açma hakkı tanır; işçi sayısı ve kıdem şartını düzenleyen m.18 bu fıkrada anılmaz. Feshin sendikal nedenle yapıldığı anlaşılırsa, işçinin bir yıllık ücretinden az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir (6356 m.25/4). Sendikal nedeni ispat yükü işçidedir, işveren ise feshin gerçek nedenini ispatla yükümlüdür (m.25/6). Böyle bir durumunuz varsa süreleri yine kaçırmayın.

İşveren vekili olarak çalışıyorsanız durum farklıdır. İşletmenin tamamını yöneten işveren vekilleri ve yardımcıları ile işyerinin tamamını yöneten ve işçi alma-çıkarma yetkisi olan işveren vekilleri bakımından bu koruma uygulanmaz (m.18). Her yönetici bu gruba girmez; yetkinin gerçekte ne olduğuna bakılır.

Geçerli sebep nedir? İşveren, işçinin yeterliliğine veya davranışlarına ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerine dayanan bir sebep göstermek zorundadır. Kanun ayrıca bazı durumların asla geçerli sebep olmadığını sayar: sendika üyeliği, sendikal faaliyet, işveren aleyhine hak aramak için başvuruda bulunmak, ırk, cinsiyet, medeni hal, hamilelik, din, siyasi görüş gibi nedenler ve belirli hastalık devamsızlıkları (m.18).

Adım adım süreç

Adım 1 — Fesih bildirimini inceleyin. İşveren bildirimi yazılı yapmak ve sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır (m.19). Bildirimi okurken sebebin somut biçimde yazılıp yazılmadığına dikkat edin.

Adım 2 — Savunma alınıp alınmadığına bakın. Davranışınız veya veriminizle ilgili bir sebep gösterilmişse, işverenin sizden önce savunma alması gerekir (m.19). Ancak işverenin, 25. maddenin (II) numaralı bendindeki ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi haklı nedenle derhal fesih hakkı saklıdır.

Adım 3 — Arabulucuya başvurun. Başvuru, işyerinizin veya karşı tarafın bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır (7036 sayılı K. m.3/5). Başvuruda “feshin geçersizliği ve işe iade” talebini açıkça belirtin. Arabulucu, görevlendirildiği günden itibaren görüşmeleri 3 hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre en fazla 1 hafta uzatılabilir (m.3/10).

Adım 4 — Anlaşma olursa neler yazılır? İşe başlatma konusunda anlaşılırsa üç şey mutlaka yazılmalıdır: işe başlama tarihi, boşta geçen süre için ödenecek ücret ve diğer hakların parası, işe başlatılmazsa ödenecek tazminat tutarı. Bunlar yazılmazsa anlaşma sağlanmamış sayılır (4857 sayılı K. m.21). Kararlaştırılan tarihte işe başlamazsanız fesih geçerli hâle gelir.

Adım 5 — Anlaşılamazsa 2 hafta içinde dava açın. Son tutanağın aslını veya onaylı örneğini dava dilekçesine eklemelisiniz (m.3/2). Aksi hâlde mahkeme size 1 haftalık kesin süre verir; süre kaçırılırsa dava usulden reddedilir. Arabulucuya hiç başvurmadan dava açtıysanız ve dava bu nedenle usulden reddedildiyse, kesinleşen ret kararının size resen tebliğinden itibaren 2 hafta içinde arabulucuya başvurabilirsiniz (m.20). Bu ikinci şansa güvenmeyin; önce arabulucuya gitmek en güvenlisidir.

Adım 6 — Yargılama. Dava ivedilikle sonuçlandırılır. İstinaf yoluna gidilirse bölge adliye mahkemesi de ivedilikle ve kesin olarak karar verir (m.20).

Adım 7 — Karar sonrası.

• Fesih geçersiz bulunursa, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde işverene yazılı başvurup işe başlamak istediğinizi bildirmeniz gerekir. Bunu yapmazsanız fesih geçerli sayılır.
• Başvurunuz üzerine işveren sizi 1 ay içinde işe başlatmalıdır.
• İşveren başvurunuza rağmen 1 ay içinde sizi işe başlatmazsa, 4 ila 8 aylık ücret tutarında tazminat öder. Mahkeme tutarı kararda belirler.
• Karar kesinleşinceye kadar çalıştırılmadığınız süre için en çok 4 aya kadar ücret ve diğer haklarınız da ödenir. Bu tutarlar dava tarihindeki ücretinize göre hesaplanır (m.21).

Mahkemede ispat nasıl işler?

Feshin geçerli bir sebebe dayandığını işveren ispatlamak zorundadır. Siz “asıl sebep başkaydı” derseniz (örneğin sendikal faaliyet veya şikâyet), bu iddiayı ispat yükü size geçer (m.20). Bu yüzden belge ve tanık bilgisi önemlidir.

Sık yapılan hatalar

• Süreyi yanlış başlatmak. Süre fesih bildiriminin size tebliğ edildiği günden işler; tarihi belgeleyin.
• Doğrudan dava açmak. Arabulucuya başvurmadan açılan dava, dava şartı eksikliğinden usulden reddedilir (7036 sayılı K. m.3).
• Son tutanağı dilekçeye eklememek.
• 2 haftalık dava süresini “iki hafta sonra bakarım” diye geçirmek.
• İbraname veya istifa kâğıdı imzalamak.
• Kıdem tazminatıyla işe iadeyi karıştırmak. Biri çıkış parasıdır, diğeri feshin geçersizliğini isteyen ayrı bir haktır; her ikisi de ayrı değerlendirilmelidir.
• Kararın ardından 10 iş günlük işe başlama başvurusunu unutmak.

Elinizde bulunması yararlı belgeler

• Fesih bildirimi ve tebliğ/teslim kanıtı (zarf, kargo, e-posta, tutanak)
• İş sözleşmesi ve varsa ek protokoller
• Maaş bordroları ve banka hesap dökümü
• SGK hizmet dökümü
• İşverenle yazışmalar (e-posta, mesaj), savunma istenmişse savunma yazısı
• İşyerindeki işçi sayısını gösteren bilgiler
• Tanık olabilecek çalışma arkadaşlarının isimleri (yalnızca kendi bilginiz dahilinde; belgeleri hukuka uygun yoldan edinin, başkalarının kişisel verilerini gereksiz yere paylaşmayın)

Hangi mahkeme görevli ve yetkili?

Görevli: İş mahkemeleridir (7036 sayılı K. m.5). Yetkili: davalı işverenin yerleşim yeri mahkemesi veya işin yapıldığı yer mahkemesidir (m.6). Yetkiyi değiştiren sözleşme maddeleri geçersizdir (m.6/5).

Sık sorulan sorular

1) Fesihten sonra arabulucuya başvurmak için 1 ay dolduysa ne olur? Kanun süreyi kesin koyduğu için süre dolduktan sonra işe iade talebi bakımından hak kaybı gündeme gelir. Bu yüzden ilk günlerde değerlendirme yapılması önemlidir. Süre ve başlangıç tarihi dosyaya göre incelenmelidir.

2) Küçük işyerinde çalışıyorsam hiç hakkım yok mu? İşe iade hükümleri 30 işçi şartını arar. Ancak aynı işverenin aynı işkolundaki birden fazla işyerinde çalışan toplam işçi sayısı hesaba katılır (m.18). Başka hakların (ihbar, kıdem tazminatı gibi) bulunup bulunmadığı ayrıca bakılır.

3) Altı aydan az çalıştım, işe iade olur mu? Kanun 6 aylık kıdemi şart koşar. Altı aydan kısa kıdemde işe iade hükümleri uygulanmaz; yer altı işlerinde ise kıdem şartı aranmaz (m.18).

4) Mahkeme haklı bulursa işe geri dönmek zorunda mıyım? Hayır. Dönmek istiyorsanız kesinleşen kararın tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde işverene başvurmalısınız. İşveren 1 ay içinde işe başlatmazsa 4–8 aylık ücret tutarında tazminat doğar (m.21). Başvurmazsanız fesih geçerli sayılır.

5) İşe iade ile kıdem tazminatı birlikte istenebilir mi? Bunlar farklı haklardır ve farklı şartlara bağlıdır. İşe başlatılırsanız peşin ödenen bildirim süresi ücreti ve kıdem tazminatı, işveren ödemelerinden mahsup edilir (m.21). Ayrıntı için kıdem tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili yazılarımız

• Kıdem tazminatı hangi hallerde ödenir?
• Ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk
• İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık veya dosyaya özgü görüş yerine geçmez.